انواع آواز در موسیقی ایرانی
انواع آواز در موسیقی ایرانی

نغمه یا آواز به اصطلاحی در موسیقی سنتی ایرانی گفته می شود که در توصیف اجرای مجموعه ای از گوشه های مستقل از یک دستگاه به کار برده می شود. دو معنای دیگر آواز یکی فرم آواز و دیگری یک شکل خاص از آواز است که متر مشخصی ندارد. آواز هایی که در ردیف موسیقی های ایرانی شمرده می شوند شامل آواز ابوعطا، دشتی، افشاری، بیات ترک و آواز اصفهان یا همان بیات اصفهان است. در مشهور ترین نقسیم بندی، موسیقی ایرانی شامل هفت دستگاه و پنج آواز است. علت تفاوت قرار گرفتن برخی گوشه ها به عنوان آواز و یا دستگاه به این خاطر است که گستره صوتی آواز نسبت به دستگاه محدود تر است.
آواز ابوعطا
این آواز بر محور دستگاه شور است و شروع این آواز از درجه دوم این دستگاه است. نقش اساسی در آواز ابوعطا گوشه حجاز است، که در واقع اوج این آواز است. علت نامگذاری این آواز مشخص نیست ولی این نوع آواز در ایران بسیار رواج دارد. آواز ابوعطا به دستگاه شور نزدیک است و به نوعی سوزناک و غمگین است. از آثار شاخص آواز ابوعطا می توان به بهار دلکش منسوب به درویش خان اشاره کرد.
آواز افشاری
آواز افشاری نیز به دستگاه شور تعلق دارد. البته می توان گفت آواز افشاری نسبتا مستقل از دستگاه شور است. انتخاب این نام برای این آواز احتمالا به خاطر قوم افشار از اقوام آذربایجانی است. آلبوم آرام جان به خوانندگی محمدرضا شجریان کاملا براساس آواز افشاری ساخته شده است.
آواز دشتی
این آواز نیز مانند دو آواز قبلی از متعلقات دستگاه شور محسوب می شود. به احتمال زیاد آواز دشتی از منطقه دشستان جنوب برخاسته است. بعضی از گوشه های این آواز شباهت زیادی به موسیقی شمالی در ایران دارد. همین دلیل باعث شده است که موسیقی دشتی را نه برای جنوب و نه برای شمال، بلکه برای تهران بدانند. اثر ای ایران از روح الله خالقی منطبق بر آواز دشتی ساخته شده است.
آواز بیات ترک
این آواز متعلق به دستگاه شور است و از ترکان قشقایی در مناطق آذربایجان، ترکمنستان و ترکیه امروزی اقتباس شده است. از آن جایی که برخی از ترانه های ایل قشقایی برگرفته از این آواز است به نام بیات زند نیز شهرت دارد.
آواز اصفهان
برخی این آواز را متعلق به دستگاه شور و برخی دیگر به متعلق به همایون می دانند. این آواز مشخصا به شهر اصفهان مربوط است. موسیقی دانان معتقدند که آواز اصفهان چیزی مابین غم و شادی است. این آواز در موسیقی مدرن و معاصر نیز بسیار کاربردی است. آهنگ شور عاشقانه علیرضا افتخاری براساس این آواز ساخته شده است.