ساز های زهی ایرانی
ساز های زهی ایرانی

زه همان تار یا سیم در برخی از ساز ها است.به آن دسته از ساز ها که با زخمه یا ضربه زدن یا کشیدن آرشه بر روی یک سیم صدا در آن ها بوجود می آید، زه صدا یا ساز زهی می گویند. ساز های زهی دارای دو دسته بندی زخمه ای و مرکب هستند. 

ساز های زخمه ای

بیشتر ساز های زهی زخمه دارای یک شکم در انتهای ساز هستند یک دسته یا گردن که محل قرارگیری دست است، تشکیل شده اند. سیم ها در موازات دسته و شکم ساز قرار گرفته اند. تعداد سیم ها در هر ساز متفاوت است. در تعدادی از ساز های زهی در قسمت شکم نیز از دو بخش تشکیل شده است. که معمولا بخش دیگر آن از جنس پوست گوسفند است.

ساز های مرکب

این دسته از ساز ها دارای محمل برای زه یا تشدید کننده های صدایی هستند که جز جداناپذیر هر ساز است. مثل: سه تار، تنبور، شورانگیز

انواع ساز زهی

زهی زخمه ای: روش نواختن این ساز ها به شکل ضربه زدن با انگشت یا مضراب است.

زهی کمانه ای: روش نواختن این ساز ها با استفاده از ابزاری به نام کمانه و آرشه است. به در آوردن صدا توسط کمانه یا آرشه کمانه کشی می گویند. اگر کمانه کشی در این ساز ها از سمت پاشنه به سمت نوک باشد، به آن کمانه کشی راست و اگر از سمت نوک به سمت پاشنه باشد کمانه کشی چپ نامیده می شود. مثل: کمانچه

زهی ضربه ای: صدای این ساز ها با ضربه زدن بر روی سیم یا زه تولید می شود. مثل سنتور

 در گذشته به ساز های زهی ذوات الاوتار گفته می شده است. ذوات الاوتار به دو بخش تقسیم می شده است. گروه اول ساز هایی که برای تولید هر صدا یک سیم بر روی ساز بسته می شده ؛ مثل چنگ، قانون و سنتور و نوع دوم  ساز هایی که انگشت دست چپ بر روی یک سری رشته یا وتر قرار می گیرد. مثل عود، تنبور و رباب

 

اجزای ساز های زهی

زه: تعدادی رشته از جنس های مختلف که با ارتعاش آن ها صدا تولید می شود.

خرک: یک قطعه که معمولا از جنس چوب است و برای بالا نگه داشتن زه از صفحه استفاده می شود.

صفحه زیرین: جعبه صوتی هر ساز که در قسمت زیرین ساز قرار دارد.

پاشنه: بخشی از ساز است که در دست نوازنده قرار می گیرد.

دکمه: قطعه کوچک انتهایی ساز که سیم ها را به صورت کشیده نگه می دارد.

شبکه: روزنه های صوتی که اغلب به شکل گل هستند و در برخی ساز های زهی برای تبادل هوا بین قسمت های داخلی و خارجی به کار برده می شوند.

مضراب: ابزاری برای زخمه زدن به ساز های زهی است.

از انواع ساز های زهی ایرانی می توان به تار، تنبور، بربط، سه تار، دوتار، قانون، سنتور، کمانچه، کرشمه، شورانگیز، صراحی، قیچک، دیوان، ساغر و چنگ را نام برد.